మన రోజువారీ జీవితంలో ఎన్నో చట్టాలు (Laws) మనపై ప్రభావం చూపుతుంటాయి.
పన్నులు ఎలా చెల్లించాలి?
రోడ్లపై వాహనాలు ఎలా నడపాలి?
కంపెనీలు ఏ నియమాలను పాటించాలి?
నేరాలకు ఎలాంటి శిక్షలు ఉండాలి?
వినియోగదారుల హక్కులు ఏమిటి?
ఇలాంటి విషయాలను నియంత్రించడానికి చట్టాలు అవసరం.
కానీ ఒక ముఖ్యమైన ప్రశ్న:
ఒక చట్టం అసలు ఎలా తయారవుతుంది?
ఎవరైనా ఒక చట్టాన్ని రాసి వెంటనే అమలు చేయగలరా?
ప్రధానమంత్రి (Prime Minister) నిర్ణయిస్తే చట్టం అయిపోతుందా?
పార్లమెంట్ (Parliament)లో బిల్లు (Bill) ప్రవేశపెట్టిన తర్వాత ఏం జరుగుతుంది?
ఈ మొత్తం ప్రక్రియను సులభమైన తెలుగులో తెలుసుకుందాం.
ముందుగా - బిల్లు (Bill) అంటే ఏమిటి?
బిల్లు (Bill) అంటే కొత్త చట్టాన్ని తీసుకురావడానికి లేదా ఇప్పటికే ఉన్న చట్టాన్ని మార్చడానికి ప్రతిపాదించిన ముసాయిదా.
అంటే బిల్లు ఇంకా చట్టం కాదు.
పార్లమెంట్లో ప్రవేశపెట్టిన ప్రతిపాదన మాత్రమే.
ఒక బిల్లు పార్లమెంట్లోని రెండు సభలు - లోక్సభ (Lok Sabha), రాజ్యసభ (Rajya Sabha) - ఆమోదించిన తర్వాత రాష్ట్రపతి (President) ఆమోదం పొందితే అది చట్టంగా మారుతుంది.
సింపుల్గా:
బిల్లు (Bill) → పార్లమెంట్ ఆమోదం → రాష్ట్రపతి ఆమోదం → చట్టం (Act)
చట్టం ఎందుకు అవసరం?
సమాజంలో అందరూ తమకు నచ్చిన విధంగా వ్యవహరిస్తే గందరగోళం ఏర్పడుతుంది.
ఉదాహరణకు:
ఎవరైనా ట్రాఫిక్ నియమాలు పాటించకుండా వాహనం నడిపితే?
ఎవరైనా మరొకరి డబ్బును మోసం చేసి తీసుకుంటే?
ఒక కంపెనీ వినియోగదారులను మోసం చేస్తే?
ఒక సంస్థ పర్యావరణానికి తీవ్రమైన నష్టం కలిగిస్తే?
ఇలాంటి పరిస్థితుల్లో ఏది తప్పు, ఏది చట్టబద్ధం, ఎలాంటి చర్య తీసుకోవాలి అనే విషయాలను చట్టాలు నిర్ణయిస్తాయి.
అందుకే చట్టాలు సమాజంలో నియమాలు, హక్కులు, బాధ్యతలు మరియు శిక్షలకు ఒక వ్యవస్థను అందిస్తాయి.
భారతదేశంలో చట్టాలను ఎవరు తయారు చేస్తారు?
భారతదేశంలో కేంద్ర స్థాయిలో ప్రధానంగా పార్లమెంట్ చట్టాలను రూపొందిస్తుంది.
పార్లమెంట్లో రెండు సభలు ఉంటాయి:
- లోక్సభ (Lok Sabha)
- రాజ్యసభ (Rajya Sabha)
అయితే అన్ని విషయాలపై పార్లమెంట్కే చట్టాలు చేసే అధికారం ఉండదు.
భారత రాజ్యాంగం (Constitution of India) కేంద్రం మరియు రాష్ట్రాల మధ్య శాసన అధికారాలను విభజిస్తుంది.
అందువల్ల కొన్ని విషయాలపై పార్లమెంట్ చట్టాలు చేస్తుంది, కొన్ని విషయాలపై రాష్ట్ర శాసనసభలు (State Legislatures) చట్టాలు చేస్తాయి.
ఉదాహరణకు, ఒక రాష్ట్రానికి సంబంధించిన అనేక స్థానిక అంశాలపై రాష్ట్ర శాసనసభ చట్టాలు చేయవచ్చు.
ఒక చట్టం తయారయ్యే ప్రయాణం ఎలా ఉంటుంది?
సాధారణంగా కేంద్ర చట్టం విషయంలో ప్రక్రియను ఇలా అర్థం చేసుకోవచ్చు:
ఆలోచన లేదా అవసరం
↓
బిల్లు తయారీ
↓
పార్లమెంట్లో ప్రవేశపెట్టడం
↓
చర్చ, పరిశీలన
↓
కమిటీ పరిశీలన కావచ్చు
↓
లోక్సభ, రాజ్యసభ ఆమోదం
↓
రాష్ట్రపతి ఆమోదం
↓
చట్టం (Act)
అయితే ప్రతి బిల్లుకు ఇదే కచ్చితమైన మార్గం ఉండాల్సిన అవసరం లేదు. బిల్లు రకం, రాజ్యాంగ నిబంధనలు మరియు ఇతర పరిస్థితులపై ప్రక్రియ మారవచ్చు.
1. ముందుగా ఒక సమస్య లేదా అవసరం గుర్తించబడుతుంది
చట్టం తయారీకి ముందు సాధారణంగా ఒక సమస్య, అవసరం లేదా కొత్త విధానం ఉంటుంది.
ఉదాహరణకు:
కొత్త సాంకేతికత వల్ల పాత చట్టాలు సరిపోకపోవచ్చు.
కొత్త రకమైన మోసాలు పెరగవచ్చు.
పాత చట్టంలో మార్పులు అవసరం కావచ్చు.
లేదా ప్రభుత్వం ఒక కొత్త విధానాన్ని అమలు చేయాలనుకోవచ్చు.
అప్పుడు కొత్త చట్టం అవసరమా? ఉన్న చట్టాన్ని మార్చాలా? అనే అంశంపై పని ప్రారంభమవుతుంది.
2. బిల్లు తయారు చేస్తారు
ప్రతిపాదనను చట్టపరమైన రూపంలోకి తీసుకురావడానికి బిల్లు తయారు చేస్తారు.
బిల్లులో ఏమి మార్చాలి, ఏ నియమాలు ఉండాలి, ఎవరికీ ఏ హక్కులు లేదా బాధ్యతలు ఉంటాయి వంటి విషయాలను వివరంగా పొందుపరుస్తారు.
ప్రభుత్వం తరఫున ప్రవేశపెట్టే బిల్లును ప్రభుత్వ బిల్లు (Government Bill) అంటారు.
మంత్రి కాని పార్లమెంట్ సభ్యుడు ప్రవేశపెట్టే బిల్లును ప్రైవేట్ మెంబర్ బిల్లు (Private Member's Bill) అంటారు.
3. బిల్లు లోక్సభలోనా? రాజ్యసభలోనా?
సాధారణ బిల్లును లోక్సభ లేదా రాజ్యసభ - ఏ సభలోనైనా ప్రవేశపెట్టవచ్చు.
అయితే మనీ బిల్లు (Money Bill) విషయంలో ప్రత్యేక నియమాలు ఉన్నాయి.
మనీ బిల్లును లోక్సభలో మాత్రమే ప్రవేశపెట్టవచ్చు. రాజ్యసభ దానిపై సవరణలు చేయలేదు; సవరణలను సిఫారసు చేయగలదు. లోక్సభ వాటిని అంగీకరించవచ్చు లేదా తిరస్కరించవచ్చు.
4. మొదటి పఠనం (First Reading)
బిల్లును సభలో అధికారికంగా ప్రవేశపెట్టే దశను మొదటి పఠనం (First Reading) అంటారు.
ఈ దశలో బిల్లును ప్రవేశపెట్టడానికి అనుమతి కోరడం, బిల్లును సభ ముందు ఉంచడం వంటి ప్రక్రియ జరుగుతుంది.
ఇది బిల్లు చట్టంగా మారిపోయిందని కాదు.
ఇది చట్టం తయారీ ప్రక్రియలో మొదటి ముఖ్యమైన అడుగు.
5. బిల్లును కమిటీకి పంపవచ్చు
ఇక్కడ ఒక ముఖ్యమైన విషయం ఉంది.
పార్లమెంట్లో ప్రవేశపెట్టిన ప్రతి బిల్లు తప్పనిసరిగా కమిటీకి వెళ్లాల్సిందే అని కాదు.
అవసరాన్ని బట్టి బిల్లును సంబంధిత పార్లమెంటరీ కమిటీ (Parliamentary Committee) పరిశీలించవచ్చు.
ఉదాహరణకు సంబంధిత స్థాండింగ్ కమిటీ (Standing Committee) బిల్లులోని అంశాలను పరిశీలించి, వివిధ కోణాలను అధ్యయనం చేసి, తన సిఫారసులతో నివేదిక ఇవ్వవచ్చు.
కమిటీలు నిపుణులు లేదా సంబంధిత వ్యక్తుల అభిప్రాయాలను కూడా పరిగణనలోకి తీసుకునే అవకాశం ఉంటుంది.
అయితే కమిటీ సిఫారసులు సాధారణంగా తప్పనిసరిగా అమలు చేయాల్సినవి కావు. వాటికి సలహా విలువ ఉంటుంది.
6. రెండో పఠనం (Second Reading)
ఇది బిల్లులో చాలా ముఖ్యమైన దశ.
ఈ దశలో బిల్లు ఎందుకు అవసరం? దాని ప్రధాన ఉద్దేశం ఏమిటి? దానిలోని ప్రతిపాదనలు ఎలా పనిచేస్తాయి? వంటి అంశాలపై చర్చ జరుగుతుంది.
అవసరమైతే బిల్లును సెలెక్ట్ కమిటీ (Select Committee) లేదా జాయింట్ కమిటీ (Joint Committee)కి పంపవచ్చు.
ఆ తర్వాత బిల్లులోని ప్రతి క్లాజ్ (Clause)ను విడిగా పరిశీలించి చర్చించవచ్చు.
అవసరమైతే సవరణలు (Amendments) కూడా ప్రతిపాదించవచ్చు.
7. బిల్లుపై చర్చ ఎందుకు జరుగుతుంది?
ఒక బిల్లు వల్ల ప్రజలపై, వ్యాపారాలపై, ప్రభుత్వంపై లేదా ఇతర సంస్థలపై ప్రభావం ఉండవచ్చు.
అందుకే పార్లమెంట్ సభ్యులు:
“ఈ నిబంధన అవసరమా?”
“దీని వల్ల ప్రజలకు ఏమైనా ఇబ్బందులు వస్తాయా?”
“ఇంకా ఏమైనా మార్పులు చేయాలా?”
“ఈ నిబంధన రాజ్యాంగానికి అనుగుణంగా ఉందా?”
వంటి ప్రశ్నలను లేవనెత్తవచ్చు.
ఇదే పార్లమెంటరీ చర్చ (Parliamentary Debate)లో ముఖ్యమైన భాగం.
8. సవరణలు (Amendments) చేయవచ్చా?
అవును.
బిల్లులోని కొన్ని నిబంధనలు మార్చాల్సిన అవసరం ఉందని సభ్యులు భావిస్తే సవరణలను ప్రతిపాదించవచ్చు.
ఉదాహరణకు ఒక క్లాజ్లో:
“₹10,000 జరిమానా”
అని ఉంటే, చర్చ తర్వాత దాన్ని మార్చే సవరణ ప్రతిపాదించవచ్చు.
అయితే సవరణ ప్రతిపాదించడం వేరు, అది ఆమోదం పొందడం వేరు.
9. మూడో పఠనం (Third Reading)
బిల్లుపై అవసరమైన చర్చలు, పరిశీలనలు, సవరణలు పూర్తయిన తర్వాత మూడో పఠనం (Third Reading) దశకు వస్తుంది.
ఈ దశలో ప్రధానంగా:
“ఈ బిల్లును ఆమోదించాలా?”
అనే ప్రశ్నపై సభ నిర్ణయం తీసుకుంటుంది.
ఓటింగ్ (Voting) లేదా సంబంధిత పార్లమెంటరీ విధానం ద్వారా బిల్లు ఆమోదించబడవచ్చు లేదా తిరస్కరించబడవచ్చు.
10. మరో సభకు వెళ్తుంది
లోక్సభలో బిల్లు ఆమోదం పొందితే, సాధారణ బిల్లు రాజ్యసభకు వెళ్తుంది.
అక్కడ కూడా బిల్లును పరిశీలించి, చర్చించి, అవసరమైన ప్రక్రియ పూర్తి చేసి ఆమోదించాలి.
అదేవిధంగా రాజ్యసభలో ప్రారంభమైన సాధారణ బిల్లు లోక్సభకు వెళ్లాలి.
సాధారణ బిల్లులకు రెండు సభల ఆమోదం అవసరం.
రెండు సభలు ఏకాభిప్రాయానికి రాకపోతే?
ఇది కూడా ఆసక్తికరమైన విషయం.
సాధారణ బిల్లుపై లోక్సభ, రాజ్యసభ మధ్య కొన్ని పరిస్థితుల్లో ప్రతిష్టంభన (Deadlock) ఏర్పడవచ్చు.
ఉదాహరణకు:
ఒక సభ బిల్లును తిరస్కరించడం,
రెండు సభలు సవరణల విషయంలో చివరకు ఏకాభిప్రాయానికి రాకపోవడం,
లేదా మరొక సభ బిల్లును ఆరు నెలలకు పైగా ఆమోదించకుండా ఉండటం వంటి పరిస్థితుల్లో సంయుక్త సమావేశం (Joint Sitting)కు అవకాశం ఉంటుంది.
అయితే ఇది మనీ బిల్లులు మరియు రాజ్యాంగ సవరణ బిల్లులకు వర్తించే సాధారణ విధానం కాదు.
11. రాష్ట్రపతి ఆమోదం
రెండు సభలు బిల్లును ఆమోదించిన తర్వాత అది రాష్ట్రపతి వద్దకు వెళ్తుంది.
రాజ్యాంగంలోని ఆర్టికల్ 111 (Article 111) ప్రకారం రాష్ట్రపతి బిల్లుకు ఆమోదం ఇవ్వవచ్చు లేదా ఆమోదాన్ని నిలిపివేయవచ్చు.
మనీ బిల్లు కాని బిల్లును రాష్ట్రపతి పునఃపరిశీలన కోసం పార్లమెంట్కు తిరిగి పంపవచ్చు.
కానీ పార్లమెంట్ ఆ బిల్లును మళ్లీ ఆమోదించి రాష్ట్రపతికి పంపితే, రాష్ట్రపతి ఆమోదాన్ని నిలిపివేయలేరు.
12. బిల్లు ఎప్పుడు చట్టంగా మారుతుంది?
ఇది చాలా ముఖ్యమైన విషయం.
బిల్లు పార్లమెంట్లో ఆమోదం పొందిన వెంటనే దాన్ని సాధారణంగా “చట్టం” అని చెప్పలేం.
రాష్ట్రపతి ఆమోదం పొందిన తర్వాత అది యాక్ట్ (Act)గా మారుతుంది.
అంటే:
బిల్లు (Bill)
↓
లోక్సభ ఆమోదం
↓
రాజ్యసభ ఆమోదం
↓
రాష్ట్రపతి ఆమోదం
↓
యాక్ట్ / చట్టం (Act)
గెజిట్ (Gazette) అంటే ఏమిటి?
చట్టం ఆమోదం పొందిన తర్వాత దాని అధికారిక ప్రచురణకు భారత రాజపత్రం (Official Gazette) వంటి అధికారిక వ్యవస్థలు ఉపయోగిస్తారు.
పార్లమెంట్ రికార్డుల్లో బిల్లులకు ఆమోద తేదీ, యాక్ట్ నంబర్, గెజిట్ నోటిఫికేషన్ వంటి వివరాలు నమోదు చేయబడతాయి.
అందువల్ల మీరు ప్రభుత్వ వెబ్సైట్లో ఒక చట్టం గురించి వెతికేటప్పుడు దాని యాక్ట్ నంబర్, ఆమోద తేదీ వంటి వివరాలు కూడా కనిపించవచ్చు.
చట్టం ఆమోదం పొందిన వెంటనే అమలులోకి వస్తుందా?
అవసరం లేదు.
ఒక చట్టం ఎప్పుడు అమలులోకి రావాలో ఆ చట్టంలోనే పేర్కొనవచ్చు లేదా సంబంధిత నోటిఫికేషన్ (Notification) ద్వారా అమలు తేదీని నిర్ణయించవచ్చు.
అందుకే:
“చట్టం ఆమోదం పొందింది”
మరియు
“చట్టం అమలులోకి వచ్చింది”
అనే రెండు విషయాలు ఎప్పుడూ ఒకటే కావు.
ఆర్డినెన్స్ (Ordinance) అంటే ఏమిటి?
కొన్ని ప్రత్యేక పరిస్థితుల్లో పార్లమెంట్ సమావేశంలో లేని సమయంలో కేంద్ర ప్రభుత్వం ఆర్డినెన్స్ (Ordinance) తీసుకురావచ్చు.
ఇది సాధారణ పార్లమెంటరీ చట్టం చేసే ప్రక్రియకు భిన్నమైన మార్గం.
అయితే ఆర్డినెన్స్కు కూడా రాజ్యాంగపరమైన పరిమితులు ఉన్నాయి. పార్లమెంట్ తిరిగి సమావేశమైన తర్వాత దానికి సంబంధించిన రాజ్యాంగ ప్రక్రియ కొనసాగాలి.
కాబట్టి:
ఆర్డినెన్స్ = సాధారణ చట్టం కాదు.
ఇది ప్రత్యేక పరిస్థితుల్లో ఉపయోగించే రాజ్యాంగపరమైన మార్గం.
ప్రతి చట్టాన్ని పార్లమెంట్ మాత్రమే తయారు చేస్తుందా?
కాదు.
భారతదేశంలో కేంద్ర చట్టాలతో పాటు రాష్ట్ర చట్టాలు కూడా ఉంటాయి.
రాష్ట్ర శాసనసభ (State Legislature) తనకు రాజ్యాంగం ఇచ్చిన అధికార పరిధిలో చట్టాలు చేయగలదు.
అదేవిధంగా స్థానిక సంస్థలు (Local Bodies) కూడా తమకు చట్టం ద్వారా ఇచ్చిన అధికారాల పరిధిలో కొన్ని నియమాలు, ఉపనియమాలు (Bye-laws) రూపొందించవచ్చు.
అందువల్ల “చట్టం” అనే పదం విన్నప్పుడు పార్లమెంట్ చట్టమే గుర్తుకు రావాల్సిన అవసరం లేదు.
రాజ్యాంగ సవరణ చట్టం (Constitution Amendment) కూడా ఇలాగేనా?
పూర్తిగా కాదు.
రాజ్యాంగాన్ని సవరించడానికి ప్రత్యేక ప్రక్రియ ఉంటుంది.
సాధారణ బిల్లులతో పోలిస్తే రాజ్యాంగ సవరణ బిల్లులకు ప్రత్యేక మెజారిటీ (Special Majority) అవసరమయ్యే సందర్భాలు ఉన్నాయి.
కొన్ని రాజ్యాంగ సవరణలకు రాష్ట్ర శాసనసభలలో కనీసం సగం రాష్ట్రాల ఆమోదం కూడా అవసరం కావచ్చు.
అందుకే సాధారణ చట్టం మరియు రాజ్యాంగ సవరణ ఒకే ప్రక్రియలో జరగవు.
మరి ప్రజలకు చట్టం చేసే ప్రక్రియలో పాత్ర ఉందా?
ఉంది.
ప్రజలు నేరుగా పార్లమెంట్లో బిల్లును సాధారణంగా ఓటు వేయరు.
కానీ ప్రజాస్వామ్యంలో ప్రజల పాత్ర చాలా ముఖ్యమైనది.
ఎన్నికల ద్వారా ప్రజలు తమ ప్రతినిధులను ఎన్నుకుంటారు.
పార్లమెంట్ సభ్యులు ప్రజల తరఫున చట్టాలపై చర్చిస్తారు.
అదనంగా కొన్ని బిల్లుల పరిశీలనలో కమిటీలు నిపుణులు, సంబంధిత సంస్థలు లేదా ఇతర వర్గాల అభిప్రాయాలను కూడా పరిగణనలోకి తీసుకోవచ్చు.
అంటే ప్రజల అభిప్రాయాలు వివిధ మార్గాల ద్వారా చట్ట నిర్మాణ ప్రక్రియను ప్రభావితం చేయగలవు.
ఒక బిల్లు చట్టం కావడం ఎంత సమయం పడుతుంది?
దీనికి ఒకే సమాధానం లేదు.
కొన్ని బిల్లులు చాలా వేగంగా పార్లమెంట్లో ఆమోదం పొందవచ్చు.
మరికొన్ని బిల్లులు ఎక్కువ కాలం చర్చలు, కమిటీ పరిశీలన లేదా ఇతర కారణాల వల్ల పెండింగ్లో ఉండవచ్చు.
ప్రస్తుతం పార్లమెంట్ రికార్డుల్లో బిల్లుల ప్రవేశపెట్టిన తేదీ, రెండు సభల్లో ఆమోదం పొందిన తేదీలు, స్థితి, యాక్ట్ నంబర్ మరియు రాష్ట్రపతి ఆమోద తేదీ వంటి వివరాలను చూడవచ్చు.
బిల్లు మరియు చట్టం మధ్య తేడా
| బిల్లు (Bill) | చట్టం / యాక్ట్ (Act) |
|---|---|
| చట్టానికి సంబంధించిన ప్రతిపాదన | ఆమోదం పొందిన చట్టం |
| ఇంకా ప్రక్రియలో ఉంటుంది | చట్టపరమైన రూపం పొందుతుంది |
| పార్లమెంట్ పరిశీలిస్తుంది | అమలులోకి రావడానికి సంబంధించిన తదుపరి ప్రక్రియ ఉంటుంది |
| మార్పులు రావచ్చు | అమలులో ఉన్న నిబంధనలను పాటించాలి |
సింపుల్గా:
బిల్లు అంటే “చట్టం చేయాలనే ప్రతిపాదన”.
యాక్ట్ అంటే ఆ ప్రక్రియ పూర్తయి ఆమోదం పొందిన చట్టం.
ఒక చిన్న ఉదాహరణతో మొత్తం ప్రక్రియ
ప్రభుత్వం ఒక కొత్త రోడ్డు భద్రతా చట్టం తీసుకురావాలని అనుకుందాం.
మొదట:
“రోడ్డు ప్రమాదాలు తగ్గించడానికి కొత్త నియమాలు అవసరం”
అనే అవసరం గుర్తించబడుతుంది.
తర్వాత:
కొత్త నిబంధనలతో బిల్లు తయారవుతుంది.
తర్వాత:
బిల్లు పార్లమెంట్లో ప్రవేశపెడతారు.
ఆ తర్వాత:
చర్చలు జరుగుతాయి.
అవసరమైతే కమిటీ పరిశీలిస్తుంది.
సవరణలు రావచ్చు.
తర్వాత:
సభ బిల్లును ఓటింగ్ ద్వారా ఆమోదిస్తుంది.
తర్వాత:
మరో సభ పరిశీలిస్తుంది.
రెండు సభలు అవసరమైన విధంగా ఆమోదించిన తర్వాత:
బిల్లు రాష్ట్రపతి వద్దకు వెళ్తుంది.
రాష్ట్రపతి ఆమోదం ఇస్తారు.
తర్వాత:
అది యాక్ట్గా మారుతుంది.
అమలు తేదీ వచ్చినప్పుడు:
ఆ చట్టం అమల్లోకి వస్తుంది.
చివరగా...
చట్టం తయారవడం అంటే ఒక వ్యక్తి తీసుకున్న నిర్ణయం వెంటనే నియమంగా మారిపోవడం కాదు.
ఒక సమస్య లేదా అవసరం గుర్తించడం నుంచి బిల్లు తయారు చేయడం, పార్లమెంట్లో ప్రవేశపెట్టడం, చర్చించడం, అవసరమైతే కమిటీల పరిశీలన, సవరణలు, రెండు సభల ఆమోదం, రాష్ట్రపతి ఆమోదం వరకు అనేక దశలు ఉంటాయి.
అందుకే మనం వార్తల్లో:
“పార్లమెంట్లో బిల్లు ప్రవేశపెట్టారు”
“బిల్లు ఆమోదం పొందింది”
“రాష్ట్రపతి ఆమోదం లభించింది”
“చట్టం అమల్లోకి వచ్చింది”
అనే పదాలు విన్నప్పుడు, ఇవన్నీ ఒకే దశలు కాదని గుర్తుంచుకోవాలి.
సింపుల్గా గుర్తుపెట్టుకోవాలంటే:
సమస్య → బిల్లు → చర్చ → పరిశీలన → సవరణలు → రెండు సభల ఆమోదం → రాష్ట్రపతి ఆమోదం → చట్టం
ఇదే భారతదేశంలో కేంద్ర స్థాయిలో ఒక సాధారణ చట్టం తయారయ్యే ప్రయాణాన్ని అర్థం చేసుకోవడానికి సులభమైన మార్గం.
